{"id":3488,"date":"2025-06-25T08:18:11","date_gmt":"2025-06-25T13:18:11","guid":{"rendered":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/?p=3488"},"modified":"2025-06-25T08:19:01","modified_gmt":"2025-06-25T13:19:01","slug":"brasilpi-dictadura-civil-militar-nisqapi-sachakunata-qispichiq-waynakuna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/brasilpi-dictadura-civil-militar-nisqapi-sachakunata-qispichiq-waynakuna\/","title":{"rendered":"Brasilpi dictadura civil-militar nisqapi sachakunata qispichiq waynakuna"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-post\" data-elementor-id=\"3488\" class=\"elementor elementor-3488\" data-elementor-post-type=\"post\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-cfdfe09 e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"cfdfe09\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c2cf6eb elementor-widget elementor-widget-heading\" data-id=\"c2cf6eb\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"heading.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t<h2 class=\"elementor-heading-title elementor-size-default\">Brasilpi dictadura civil-militar nisqapi sachakunata qispichiq waynakuna<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-95716cd e-flex e-con-boxed e-con e-parent\" data-id=\"95716cd\" data-element_type=\"container\" data-e-type=\"container\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"e-con-inner\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-44a16f8f elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"44a16f8f\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Elenita Malta Pereira<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1975 watapi febrero killapin huk sumaq paqarin, Porto Alegre llaqtapi, chay tiempo 21<br>watanpi estudiaq Carlos Dayrell purirqan Universidad Federal de Rio Grande do Sul<br>(UFRGS) nisqapi Ingenier\u00eda El\u00e9ctrica nisqa programapi matriculakunanpaq. Payqa<br>repararqanmi llaqtapi llank\u2019aqkuna sach\u2019akunata kuchusqankuta, viaducto ruwakunanpaq<br>hark\u2019akusqankurayku. Chaylla ruwasqankuqa karqa llamkaqkunapa mana qawasqankuta<br>aprovechaspanku protestanankupaq. Chaymantam Dayrellqa wicharirqa qatiqnin tipuana<br>sachaman (Tipuana Tipu) chaymi kuchusqa kanan karqa motosierrakunapa llamkayninta<br>sayachinanpaq. Chay estudianteqa sucursalkuna ukhupi altoman tiyaykuspan chaypi<br>qhepakurqan. Chaykamataq huk taqa runakuna sach\u2019a muyuriqpi hu\u00f1unakuyta qallarirqanku,<br>yanapaspa, hukllachasqa kaspa. Iskay yachakuqkuna astawan Tipuanaman seqarqanku:<br>Marcos Sara\u00e7ol, 19 watayuq, Matem\u00e1ticas yachakuq; hinaspa, Teresa Jardim, 27 watayoq,<br>payqa Ciencia de la Biblioteca nisqatan estudiarqan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dayrell qa Asociaci\u00f3n Gaucha para la Protecci\u00f3n del Medio Ambiente (AGAPAN) nisqap<br>miembronmi karqan, chaymi 1971 watapi kamasqa karqan, chaymi suyupi pachamamamanta<br>aswan llamkaq tantanakuy, chay pacha chay entidadpa umalliqnin Jos\u00e9 Lutzenbergerpa<br>kamachikuyninkunata qatipan. Huknin Asociacionpa hu\u00f1unakuyninpi, llaqta runakuna<br>tapuptinku, llaqtapi sachakunata kuchusqankumanta ima ruwanamanta, Lutzenberger nirqa<br>\u201c\u00f1am ruwarqayku\u00f1a, ichaqa manam uyariwarqakuchu\u201d, nispa. \u00a1Qankuna sach&#8217;akunaman<br>wichariychis!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Chaymi kimsa yachakuqkuna chay punchaw 1975 watapi turnopi karqaku, ichaqa manam<br>Tipuana sachamanta uraykamurqakuchu. Yaqa iskay tardeta chay sitiopiqa yaqa pichqa<br>pachak runakuna\u00f1am kachkasqaku. Chay yachakuqkunaman mikhunata, unuta ima<br>apamurqanku, chay sacha patapitaq qhipakurqanku, chay sach\u2019a mana kuchusqa kananmanta<br>garantiayuq kanankukama.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Chay mana maqanakuywan ruwayqa prensakunaq yuyaynintan hapirqan. Chay llaqtapi<br>radiokunan llaqtata movilizarqanku, chaypin willarqanku chay admirakuypaq protesta<br>ruwasqankumanta, hukmanta hukmanta. Porto Alegre llaqtapi periodicokunapipas<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">willakuymi karqan, ichaqa S\u00e3o Paulo suyupipas, Veja revistapas The New York Times nisqa<br>periodicopas chay episodiomantan willarqanku, chaymi reqsirqanku Rio Grande do Sul.<br>Brigada Militar, Capit\u00e1npa kamachisqan Joaquim Lu\u00eds dos Santos Monjesqa hawkalla<br>ruwakuchkaq rikuchiyllatam qawarqaku.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yaqa 3:30 p.m., UFRGS Facultad de Ingenier\u00eda nisqamanta umalliq Adamastor Uriartti,<br>yachakuqkunata mink\u2019arqan rimanankupaq uraykamunankupaq. Teresaqa invitarqanmi<br>wichayman hamunanpaq hinaspan payqa chaskirqan, uyariqkunaq t\u2019aqllakusqanku chawpipi.<br>Yachachiqqa huk propuestayuqmi karqan chay chaqwayta allichananpaq. Teresawan<br>Sara\u00e7olwanqa sachapi qipakuqku, Dayrell\u00f1ataqmi uraykamuq autoridadkunawan<br>rimanakunanpaq. Dayrellqa AGAPAN miembronkunawan uraykamunanpaqmi rimanakurqa,<br>Secretario Municipal de Obraswan rimananpaq. Marcoswan Teresawanmi chay sitiopi<br>harkakurqaku 5:00 p.m.kama, chaymantam chayaramurqa sacha mana kuchusqa kananmanta.<br>Iskayninkum Tipuanamanta lluqsirqaku, ichaqa chaylla wichqasqa kaspankum camionetapi<br>Departamento de Orden Pol\u00edtico y Social (DOPS) nisqaman apasqa karqaku, 1924 watapi<br>kamasqa hinaspa Get\u00falio Vargaspa (1937-1945) \u201cMosoq Estado\u201d kasqanpi hinaspa dictadura<br>c\u00edvica nisqapipas ancha llamkaq. -Brasil awqaq pusaq (1964-85). DOPS nisqa ruwayninqa<br>karqan orden social nisqa qhawariy, disciplinay ima, suyupi militarkunaq qhawariyninmanta.<br>Brigada kamachiqta tikrarqaku, musuq policiataqmi tantearurqa hawkalla protestata<br>maqanakuywan tukunanpaq. Chay protestawan kuska puriq ch\u2019aqwaykuna,<br>pachamamamanta yachaqkunaman, willakuqkunapas karqanmi, chaykunan kuska purirqanku.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">DOPS llankay wasipi, Marcos shinallatak Teresata tapushka, fotokunata hurqushka,<br>riksishka, shinallatak churashkami. Manam cuerponkupi ataquekuna karqachu, ichaqa achka<br>manchachiykunam karqa. Yachakukkunata yanapankapak, AGAPAN tantanakuymanta<br>runakuna, willakkuna, chay protestamanta llakichik runakunapash DOPS rirkakuna,<br>kacharichun tankashpa. Chunka hukniyuq tutallapim chay lluqsirqa yachakuqkuna,<br>willakuqkuna kacharisqankuwan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Chay pasakusqanmanta pisi p\u2019unchaykuna qhepamanmi Dayrell sutiyoq runata tapurqanku<br>chay llaqtapi prensakuna, paykunan anchata munarqanku yachayta imarayku chay sachaman<br>wichasqanmanta. Paymi nirqa chay paqarin sacha kuchuna sitiota pasachkaptin, chimpa<br>esquinapi, huk uchuylla\u00f1a qawaqkuna huk wasi tu\u00f1ichisqankuta qawasqankuta. Folha da<br>Manh\u00e3 (Porto Alegre) periodicoman willakusqanpim nirqa \u201cwasi urmaykuspan lliw runakuna<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">qawapayachkasqaku, ichaqa manam pipas dedontapas sachapa muyuriqninpi kuyuchirqachu.<br>Chaywanmi admirakurqani. Chaymi tantearurqani qatiqnin kuchusqaman wicharinaypaq.<br>Ichaqa chaypi llamkaqkuna urmachiwanankuta. Kuska horataraqmi amenazawarqaku,<br>chaymanta\u00f1ataqmi saqirurqaku, saykusqa kanaypaq hinaspa sapallay uraykamunaypaq<br>piensaspanku\u201d, nispa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nitaqmi oficialkunapas nitaq autoridadkunapas suyarqakuchu Dayrell, chaymanta<br>Marcoswan Teresawan, chayna achka horata Tipuanapa hawanpi kanankuta, chay sachata<br>mana kuchunankupaq necesitasqankukama chaypi qipakuyta munaspanku. Yachakukkuna<br>mana yacharkakunachun, ichaqa acto pol\u00edtico nisqatan ruwasharqanku, chaymi hatun<br>repercusiones nisqayoq kanman chay contexto de dictadura civil-militar nisqapi. Chay<br>suyuqa kawsasharqanraqmi Ley Institucional No 5 (13 diciembre 1968) nisqawan, chaypin<br>harkakurqan ima clase demostraci\u00f3n p\u00fablica nisqatapas. Willakusqay episodio piqa \u201cespio\u201d<br>nisqakunan chay cheqaspi purirqanku, askha fotokunatataqmi horqorqanku, yaqapasch\u00e1<br>wayna sipaskunata mat\u2019ipayanankupaq entregakunankupaq. \u00d1akarichiy, chinkay hina<br>ruwaykuna askha kasqan tiempopin estudiantekunaqa mana manchakuspa harkakurqanku,<br>manchakurqankuraqmi vengakunankupaqpas.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kay mana maqanakuyniyuq protestaqa atiparqa, mana\u00f1a sach\u2019akunata kuchuspa chay<br>viaducto ruwanankupaq. Kunanqa, sichus huk ladumanta, pachamama kuyuypa ruwayninwan<br>yapakurqan conciencia ecol\u00f3gica nisqapi, sach\u2019akunapas aswan chaninchasqa kanku, huk<br>ladumantataq, mana allin yuyaykusqa llaqtakuna kuchuy, mayu patapi sachakuna kuchuy,<br>sacha nina rawray, pantasqa ocupaci\u00f3n de urqu patakuna. Yachakukkunapak rurashka, chay<br>pachapak yuyaywanka alli kallpasapa, sapa kutin yuyarinami kan, llakta pachata<br>despreciashkamanta, shinallatak mana chinkachishpa wasichay ushaymanta yuyayta<br>aysarishkamanta \u2014 chikan chikan kashpaka, sachakunaka mana harkarkachu chay<br>construcci\u00f3n.de la viaducto, chay proyectoqa paykunapaq hina kanan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">La Tipuana kikin kitipi harkakun, kunankama.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Elenita Malta Pereira<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Payqa Rio Grande do Sul Federal Universidadpi Historiamanta doctoradoyuqmi,<br>Rondon\u00f3polis Federal Universidadpi Historiamanta yachachiqmi, Mato Grosso.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Chaymantapas, payqa biograf\u00eda nisqapi, historia ambiental nisqapipas investigadormi. Payqa<br>YouTube nisqapi Lutz Global nisqa canal nisqatam waqaychan, chaymi pachamamapa<br>historianmanta yachaykunata mastarinanpaq churasqa kachkan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Brasilpi dictadura civil-militar nisqapi sachakunata qispichiq waynakuna Elenita Malta Pereira 1975 watapi febrero killapin huk sumaq paqarin, Porto Alegre llaqtapi, chay tiempo 21watanpi estudiaq Carlos Dayrell purirqan Universidad Federal de Rio Grande do Sul(UFRGS) nisqapi Ingenier\u00eda El\u00e9ctrica nisqa programapi matriculakunanpaq. Payqarepararqanmi llaqtapi llank\u2019aqkuna sach\u2019akunata kuchusqankuta, viaducto ruwakunanpaqhark\u2019akusqankurayku. Chaylla ruwasqankuqa karqa llamkaqkunapa mana qawasqankutaaprovechaspanku protestanankupaq. Chaymantam <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3489,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_themeisle_gutenberg_block_has_review":false,"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[190],"class_list":["post-3488","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-defensa-ambiental","tag-kichwa"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3488","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3488"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3488\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3493,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3488\/revisions\/3493"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3489"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3488"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3488"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3488"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}