{"id":2655,"date":"2024-09-05T23:35:20","date_gmt":"2024-09-06T04:35:20","guid":{"rendered":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/?p=2655"},"modified":"2025-01-10T03:25:51","modified_gmt":"2025-01-10T08:25:51","slug":"kawsaymi-shuk-tukuykuna-yanapakuna-willaypak-estados-unidospi-wachukunapi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/kawsaymi-shuk-tukuykuna-yanapakuna-willaypak-estados-unidospi-wachukunapi\/","title":{"rendered":"Kawsaymi shuk tukuykuna yanapakuna willaypak, Estados Unidospi wachukunapi"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Kawsaymi shuk tukuykuna yanapakuna willaypak, Estados Unidospi wachukunapi<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\n

Latinoamericano solidaridadpa historianpi yachayniypi interesniyqa paqarirqa Colombiawan
kay chunka pichqayuq watakunapi compromiso pol\u00edtico nisqamanta. Imaynan askha
solidaridad americana Am\u00e9rica Latinawan, chay campa\u00f1a participasqayqa qallarirqan
latinoamericanos \u2014kay casopiqa, comunidades ind\u00edgenas y afrocolombias nisqakuna norte
provincia La Guajira nisqapi\u2014 actores internacionales nisqakunata (Norte Global)
waqyakuptinku, maqanakuyninkuta yanapanankupaq contra huk excepcionalmente hatun
q\u2019umir mina (Cerrej\u00f3n) usqhaylla mast\u2019arikusqanmanta, Exxonpa kaqnin. 2000 wata
qallariypi, mineria empresaqa Tabaco (La Guajira) ayllu llaqtata \u00f1awpaq taytankumanta
sinchita qarqurqan.
Sichus chay mina mana ancha reqsisqa empresaq due\u00f1on kanman karqan otaq mana ancha
millay maqanakuy \u00f1anta akllakunman karqan huk llaqtata thu\u00f1ichinanpaq chayqa,
atikunmanmi karqan llaqtaq kallpachakuynin hawa llaqtamanta aliadokunata rantinanpaq.
Huk hatun empresa multinacional nisqa runaq derechonkunata sinchita sarunchaqtinpas,
llaqtakunaqa sasachakushallarqankun hawa llaqtakunapi aliadokunata tarinankupaq,
hinallataq huk nacionkunaq qhawariyninta chaskinankupaq. Willakuypa llumpay carga nisqa
pachakunapi, huk chikanpi mana tukukuq hina runapa sasachakuyninkuna suministro
nisqawan riqsisqa, manam facilchu pachantinpi radar nisqapi kayqa.
\u00abYachaykuna shimiyuk kamaykunapak kawsak ka\u00f1ari \u00f1an latinoamericano yanapakunata
rimayninkuna, Colombiapi irkakuna punlla kawsakmi tukuyllapish rurachikunawan kay
pachapi kawsaymanta kallarishpa. Estados Unidospi yanapakunata Latinoam\u00e9ricapi kawsay
kanki, kaypi rurayta kawsakunawan kay kachun, kay watakuna (La Guajira markapi, chaki
ind\u00edgena afrocolombiano) llamakunata rikurkunapak (Norte Globalpi) yanapakunata
apamurkunawanmi yachachinkuna pachallatakuna (Cerrej\u00f3n) wichaymanta, Exxonpi
rikuchirka. 2000 watakunapi, minera violentamente Tabaco comunidad (La Guajira) waranka
tarpuyta llaktata.
Mina yachaypi wachakunawan chaki compa\u00f1\u00eda menos prominente kawsayta kay tukuyta
kicharka, shinallatak shina yanapakunata pachakunawan kikinchikmi llankaykunata. Shina
shinallatak, chaki shina yanapakunata hu\u00f1unakunata sumak kawsay kikinchikmi
llankaykunata pachakunata kay pachapi rikuchirkanchikmi llankaykuna yanapakunata
apamurkunata. Informaci\u00f3npi jatun pachakuna, chaypi shina shinallatak, chaki llaki sumak
kawsayka tukuyta tiyashkamanta wakinsapa kawsayta, kay pachapi global rikuchirkanchikmi
llankaykuna.\u00bb
Shinapash tiyashka iwka imay pachakunata. Chaypi chaki llakta Europa, Hukllachasqa
Amirika Suyukuna Kanadapi llamk’aq tukuy pacha willaykunata, mina rikurkunata
kamachikmi allinta, kawsay kawsayta rikur mi chaki rurayllapak. Yanapakunapi, minkapak
yachami, kikinkarkuna, Estados Unidos kikinka rikurkuna, Estados Unidospi rikurayana.
Willakuna yanapakunata, chaki Estados Unidoskuna waranka, ruray, chaki wachikta rimay,
kallarishpa waranka, pachakuna kikin rikurkuna. Shinallatak, minakllapakpi tukuykuna
ruraykuna, shukpa ruraykunapi. Kan kay shina, kaypi ruraykunawan Estados Unidoskuna
ruraylla pakta, chaki \u00f1apika wakta willakkuna rimaymi, kawsayta kamachinakunata
ruranakunata. \u00d1awpakpakpika shuk jatuna rikurkunata, waranka, tarpurin rikurkuna, sumak
kawsay kawsayta, Colombiapi tukuykuna, Estados Unidospika.
Kay rikurkunasumak rikurkunata kikin. Chayta mikushkakunata, Cerrej\u00f3n mina shina Tabaco
ayllu tukuykunata purirka kashna, waranka, Tabaco tukuyta yachakunami shukkakurkakuna
kullkikuna, kamachinakunata yuyarkakuna. Kamachikunata, willakunata tukuyta tukuyta
kashnata purirka, llakta, rikurkuna kawsa tantawan, mina kawsayta kawsayta punla
kallpawan rikur. Yanapakunata, shukka willaymikunata Tabaco tanta shukkamanda mana
kuchuna yachakunakunata charichun, wakchakunata kawsayta, kikin pachakunata.
Yanapakunata, shuk rikurkuna kallpakunata, llakta, Estados Unidospi yanapakunata, kaypi
willaykunata waksapa yanapakunata. Yanapakunata, sumak tukuymi rikurkuna kikin
kayllapakunata purirka, \u00f1aupaq, waranka.
Kunanpak, kawsayta kawsay kikin, sumak kawsay mikunakunata, minawan tantakunakkuna
purirka kashnata rikur, kaypi kawsayta kawsayta kawsayta purirka, kikin tantakunata
charirkakuna yuyarkakuna. Kaypi, kikin kawsaykunata, kikin kawsayta kawsanakunata,
sumak kawsayta kawsayta kawsana kawsaykunata purirka, \u00f1aupaq, kikin pachakunata. Kay
rikurkuna kamachirka, llakta kawsay kawsayta punla kawsayta, \u00f1aupaq, kawsayta puchuka
sumak kawsayta, \u00f1aupaq, kikin kawsayta. Kaykunata rikurayana, llakta kawsay kawsayta
sumak kawsayta kawsayta, kikin kawsay kawsayta kawsayta kawsayta, ruray kawsaykunata,
kikin tanta rimaywan, sumak kawsayta kawsayta, pachakunata kawsayta kawsayta, a punla
sumak kawsayta kawsay punla, upaq, ruray kawsayta. Kay pachakunata purirka,
rikurmikunata sumak tanta kawsaykunata kikin, shukka kawsaykunata llakta sumak
tukuykunata, \u00f1aupaq, \u00f1aupaq, kawsaykunata kawsak.
yuyachiy. Kayqa huk modelo de solidaridad nisqa, chaymi crisis nisqapi utaq llaqtapa
qapariyninpi hapipakun, combustible hina, huk ninamanta huk ninaman purinapaq,
chaywanmi qawarikun aspectos m\u00e1s egregiosos de casos particulares nisqakunata manaraq
huk desastreman pasachkaspa. Kayqa yaqa llapanpim mana allichasqa saqirun
sasachakuykunata, chaymi yaqa llapan runakunata llapanpi ecuaci\u00f3n pol\u00edtica nisqamanta
qarquyta atinman, pisi runakunallam explotasqa kanku, chaymi haykapipas llaqtapa
radarninman churanman.
Maytachus kay campa\u00f1akuna churanku, hinallataq sustentanku admirakuypaq runaq
compromisonwan, kallpanwan, chaypas, ancha pisi poder pol\u00edtico y econ\u00f3mico nisqamanta
llank\u2019ayta munanku. Afectasqa llaqtakunaq necesitasqankuqa sinchi hatunmi, aswan
askhataqmi ima atiykunatapas, chaykunatan \u00f1oqanchis, aliados internacionales hina,
hap\u2019inchis otaq hamuq tiempopi cheqaqta wi\u00f1achisunman. Chiqaptaqa, llaqtakunam
maskarqaku yanapakuy internacional nisqamanta, mana Estado colombiano nisqamanta
hapipakuyta atisqankurayku, hawa llaqtamanta empresa minera nisqakunamanta
interesninkuta defiendenankupaq. Ayllukunapas manan atirqankuchu Colombia suyupi
suficiente aliadokunata movilizayta nitaq movimientos sociales nisqakunata aprovechayta,
Cerrej\u00f3n minaq ruwayninkunata cambianankupaq, gobiernota influencianankupaq, nitaq huk
hinatachu causanku \u00f1awpaqman puririchinankupaq. Maskay yanapay internacional, mana
manchakuq, kamaq kachkaspapas, qawachirqa ima pisi kallpayuq kayninta ima llapanpi
posici\u00f3nninku kasqanmanta. Atiypa balanzanqa paykunaq contranpin karqan, kashantaqmi.
Internacional nisqapiqa, chunka wata mas\u00f1am achka suyukunamanta activistakuna
comprometisqa hu\u00f1unakuqkuna kay campa\u00f1api llamkachkanku chaypas, pisillam qullqiyuq
utaq runayuq kanchik. Ayllukunawan tupachisqaqa \u00abatiyniyuq\u00bb hinam kanchik, wakinpiqa.
Ichaqa, huk huch\u2019uy hu\u00f1un kayku mana personal permanente nisqayoq, pisi presupuestoyoq,
pisi poder pol\u00edtico nisqayoq ima. Achka suyukunapim rimanakuyniyuq, aliadoyuq kayku,
chaynallataqmi ayllukunawan kuska, yachaqman tikrakuyku, minakunapa presi\u00f3n nisqa
puntonkunata riqsiypi hinaspa chayaypi. Manan kanchu aswan hatun base pol\u00edtica nitaq
movimiento nisqa, chaymanmi kutirisunman yanapayta otaq recursokunata.
\u00d1oqanchispas manan sapallanchischu kashanchis. Kay modelo de campa\u00f1a otaq compromiso
pol\u00edtico nisqa, maypichus huk relativamente huch\u2019uy t\u2019aqa norte globalmanta kallpachakunku
yanapayta huk wakcha, sapanchasqa taqaq maqanakuyninta, Am\u00e9rica Latinapi, manan
chayllachu formapi solidaridad contempor\u00e1nea nisqa. Kayqa mastarisqa\u00f1am, chaymi merece
reflexi\u00f3n hist\u00f3rica y estrat\u00e9gica nisqa.
\u00bfImaynatataq kayman chayarqanchik, kaykama, maypichus huk importante ichaqa
relativamente limitasqa intervenci\u00f3n chayna com\u00fan forma de solidaridadman tikrakurun?
Hinaspa, aswan allinqa, \u00bfimaynatataq hatarichisunman solidaridad internacional efectiva
nisqa, particularmente huk contextopi maypichus fuerzas progresistas nisqakuna
pol\u00edticamente marginadas kanku? \u00bfImaynatataq ruwanchik hinaspa hatarichinchik
revolucionario solidaridadta mana revolucionario movimientokuna kaptin? \u00bfImayna chaylla,
urgente hinaspa sapa kuti pisi pachallapi maqanakuykunan yanapanman movimiento pol\u00edtico
nisqakunaq teqsinkunata churayta, chaykunan mana derechos humanos nisqakunaq contranpi
sasachakuy momentokunallatachu qhawarinku, aswanpas llank\u2019aq runakunaq atiynintan
kallpachanku, aswan hatun asuntokunata desigualdad pol\u00edtica nisqamanta, econ\u00f3mica
nisqamantawan allichayta atispa?
Kay tapukuykunatam aswan allin tapukuykunata kallpanchayta munani, Solidaridad:
Am\u00e9rica Latina y U.S. \u00f1awpaq. Manam ninichu mayqin tapukuypa kutichiynintapas
chaskisqayta, ichaqa kaypi iskay utqaylla, hinaspa mana ancha allin yuyayniyuq,
maskayniymanta hurqusqakuna:
1.- Huk Amerikamanta lluq\u2019i hatarichiy. Latinoamericanokunan chunka watakuna\u00f1a Estados
Unidospa aliadokunaman nishanku, aswan importanteqa \u201c\u00f1uqanchis\u201d ruway atisqanchisqa,
Estados Unidospa pol\u00edticankunata, ruwayninkunatan t\u2019ikray, chaykunan pisiyachin
movimientos sociales latinoamericanos nisqakunata, hinallataqmi qhawarinku atiypas qhapaq
kaypas pisi makillapi hu\u00f1usqa kananpaq. Kayqa sasa ruwaymi, ichaqa Estados Unidospi huk
lloq\u2019e kanankama, atiyniyoq, pol\u00edtica exterior\/econ\u00f3mica nisqa fundamentalta t\u2019ikrananpaq,
chay pukllana pampaqa decididamente mana chaninmi qhepanqa, latinoamericano
aliadonchiskunapaq, sinchitan limitanqa solidaridad internacional nisqatapas \u2014chaymi
Chayqa sasa qhawariy imaynatas Estados Unidospi allin lloq\u2019e nisqa hatarichisqa kanman
mana llank\u2019aq kuyuywan, sindicatokunawan ima, chaymi llank\u2019ayta kawsarichinanchis,
t\u2019ikrananchis, aswan hatun lloq\u2019e hatarichinapaq.
2.- Campa\u00f1akunamanta kuyuykunata hatarichiy. 1980, 1990 watakunapi Am\u00e9rica suyupi
lluq’i runakuna pisiyaptin, neoliberal nisqa kamachiykuna kamachiypa atiyninta
pisiyachiptin, llamk’aq runakunata tukuy suyupi wa\u00f1uchiptin, EE.UU. Kay contextopiqa
sasam karqa estrat\u00e9gicamente yuyaymanay hinaspa ruway, kay contexto ukupiqa sasam karqa
estrat\u00e9gicamente yuyaymanay hinaspa ruway, aswan hatun movimientos sociales nisqakunata
kallpanchanapaq, poder pol\u00edtico nisqa ruway atiyniyuq. Beneficiakusunmanmi espacios
pol\u00edticos nisqakunata paqarichispa, yuyaymanananchispaq imaynatas chay preocupacionkuna
aswan ukhuta formanman pol\u00edticanchista, hinallataq ima clase proyectokunatachus
dise\u00f1anchis, enga\u00f1anchis ima.<\/p>\n\n\n\n


Steve Striffler sutiyuq runa
Payqa Llamk’ay Wasip kamachiqninmi, Massachusetts Hatun Yachay Sunturpi, Boston
(EE.UU.) llaqtapi Antropolog\u00eda nisqamanta yachachiqmi. Payqa Solidaridad: Am\u00e9rica Latina
y U.S. Globalizaci\u00f3n nisqa pachakunapi saqisqa<\/p>\n\n\n\n

Trraducido por USHIGUA\u00a0CISNEROS\u00a0ISHYAUNA\u00a0NINA<\/strong><\/p>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kawsaymi shuk tukuykuna yanapakuna willaypak, Estados Unidospi wachukunapi Latinoamericano solidaridadpa historianpi yachayniypi interesniyqa paqarirqa Colombiawankay chunka pichqayuq watakunapi compromiso pol\u00edtico nisqamanta. Imaynan askhasolidaridad americana Am\u00e9rica Latinawan, chay campa\u00f1a participasqayqa qallarirqanlatinoamericanos \u2014kay casopiqa, comunidades ind\u00edgenas y afrocolombias nisqakuna norteprovincia La Guajira nisqapi\u2014 actores internacionales nisqakunata (Norte Global)waqyakuptinku, maqanakuyninkuta yanapanankupaq contra huk excepcionalmente hatunq\u2019umir mina (Cerrej\u00f3n) usqhaylla <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2656,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_themeisle_gutenberg_block_has_review":false,"footnotes":""},"categories":[213,44],"tags":[],"class_list":["post-2655","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kichwa","category-noviolencia-2"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2655","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2655"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2655\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2660,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2655\/revisions\/2660"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2656"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2655"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2655"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2655"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}