{"id":2331,"date":"2024-05-24T04:11:49","date_gmt":"2024-05-24T09:11:49","guid":{"rendered":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/?p=2331"},"modified":"2025-01-10T03:28:01","modified_gmt":"2025-01-10T08:28:01","slug":"anchicaya-mana-wanuyta-munaq-mayu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/anchicaya-mana-wanuyta-munaq-mayu\/","title":{"rendered":"Anchicay\u00e1, mana wa\u00f1uyta munaq mayu"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t

Anchicay\u00e1, mana wa\u00f1uyta munaq mayu\n<\/h2>\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

<\/p>\n

Sapa kutim uyarikun ancha riqsisqa argot, mayu waqaptinqa rumikunatam apamun.
Ayllunchikpipas kawsayta, kusikuyta, suyakuytapas apamurqa. Ichaqa mayuqa mana\u00f1am  waqanchu. Mana\u00f1an rumikunata apamunchu, nitaq challwakunatapas, nitaq takinchu, nitaq asikunchu, nitaq waqanchu. Yaqachus hina kay kawsaq yaku mayu yawar mayuman tukuchisqa kasqan pachaqa mana tukukunchu, chay pachaman rikchakuq chaqway, maqanakuy, chaytan saqeyta munanchis, ichaqa sapa punchaymi tikrakun. Kaymi huk yana ayllumanta willakuy, chaymi kay chunka watakunapi Colombia historianpi pachamamamanta huknin hatun maqanakuyta harkakurqa: Anchicay\u00e1 mayu ecocidio.
Anchicay\u00e1 nisqaqa huk suyum, Buenaventura distritupi (Colombia) chakrakunapi tarikuq, Latinoam\u00e9ricapi aswan chaniyuq puertokunamanta huknin. Isqun yana ayllu llaqtakunap ayllu tantanakuyninkunamantam rurasqa, chaypiqa yaqa suqta waranqa runakunam kuska kawsanku. Paykunapaqqa, \u00f1awpaq taytankumanta herencianku waqaychay, pr\u00e1ctica cultural nisqa, pachamamawan ima, kawsanapaq hina, ima, ancha allinmi.
XX pachakwata tukukuyninpi, XXI pachakwata qallariyninpipas, achka armasqa actor
chayamurqaku Pac\u00edfico Colombia hukniray lawninkunaman, ichaqa Anchicay\u00e1 llaqtapiqa manaraqmi chayamurqakuraqchu, ichaqa chaytaqa suyarqakum Buenaventura llaqtapi llallinakuykuna kasqanrayku. Rumikunallam karqa, ancha kallpasapam, chaymi achka runakunata huklawman qarquchirqaku. Ichaqa, huk paqarin 23 julio killapi 2001 watapi, kay Buenaventura chakrapi, mana pipas yuyaykurqanchu Anchicay\u00e1 mayuta \u201cwa\u00f1uchinqaku\u201dnispa.
Empresa de Energ\u00eda del Pac\u00edfico (EPSA, Uni\u00f3n Fenosa), kunan Celsia sutiwan riqsisqa, Bajo Anchicay\u00e1 hidroel\u00e9ctrica nisqa planta de descarga punkukunata kicharirqa. Chay
yakukunamanqa kimsa chunka punchawmi 500.000 metros c\u00fabicos hu\u00f1usqa, ismusqa
lluch\u2019ukuna wischusqa kasqanmanta. Chaywanmi mayu sayariyninta ruwarqa,
chaynallataqmi ecosistema nisqapi, ayllukunapipas hatun efectos nisqakunata ruwarqa,
paykunapaqqa mayuqa kawsaymi, chaymi aswan hatun qullqi, mikhuy, apaykachana ima.
Anchicag\u00fce\u00f1os nisqakunan ruwarqanku huk proceso de lucha jur\u00eddica nisqa, chaymi
kallpachasqa karqan abogac\u00eda nisqawan, movilizaci\u00f3n nisqawan hinallataq m\u00e9todos de
persuasi\u00f3n nisqawan protesta nisqawan ima, kaytan reqsikun combinaci\u00f3n de acciones
convencionales nisqawan ejercicio de resistencia civil nisqawan. Chay mitu mayuman
hichakusqan qhepamanmi llaqta runakuna chayta huchacharqanku, chaymi Ministerio del Ambiente nisqa 2001 watapi setiembre killapi EPSA nisqa empresa contra investigacionta kicharirqan. Chaywanmi qallarirqa karu \u00f1anta, Buenaventura llaqtapi kay ayllu llaqtakunapa derechonkuna amachasqa kananpaq maskanapaq.
Wakin relevante sucesokunamanta cronolog\u00eda nisqawanmi aswan pisillapi entiendesunman kay casomanta importante ruwaykunata, chaymi kay qelqa qelqasqa kashaqtinpas, llaqtakunaq favorninpi qhepa kaq kamachikuy\u00f1a kashaqtinpas, mana tukukuq hina.
Unay pachamantam empresa EPSA nisqa mana riqsikurqachu chay da\u00f1o ruwasqamanta responsabilidadninta, chaynallataqmi justificarqa ruwayninta, chay descarga nisqa ruwaykunaman kutichisqanmanta, ahinataq represa mantenimiento nisqaman, chaymantam qawachirqaku mana sedimentaci\u00f3n nisqa kasqanmanta chay kitipi tiyakkunapak sacha kuchuy ruraykunata rurashkamanta. Chay empresa, chaykamaqa chay da\u00f1os nisqamanta responsable nisqa, yaparqataqmi llaqtapa llapa ruwasqanku mana allin kasqanmanta.
Shinami, quejakuna, pronunciamientokuna, revocaciones, anulaciones y apelaciones
chawpipi, yaqa chunka wata pasashka. 2009 watapi, primera, segunda instancia nisqapi
kamachikuykuna karqan, chaykunan llaqtakunaq allinninpaq kamachirqan. 2013 watapi,
Naciones Unidas nisqa, Colombia suyuman ma\u00f1akurqa, kay casomanta willananpaq, Consejo de Derechos Humanos de las Naciones Unidas nisqaman, 2018 watapi, Comisi\u00f3n Interamericana de Derechos Humanos nisqa, Comunidad Afrodescendiente nisqa sutiwan, chay casota kicharirqa Anchicay\u00e1 mayumanta \u2014actores internacionales nisqakunaq yanapaynin, mana maqanakuymanta yachaqkunaq nisqankuman hina, yanaparqan kay proceso de resistencia civil nisqapa causanta kallpachananpaq.
2021 watapi, huk kamachiymi riqsikurqa indemnizaci\u00f3n nisqa chay afectasqa llaqtakunapaq, chaymantam sentenciata hurqurqa chay empresaman, chay planta hidroel\u00e9ctrica nisqapa due\u00f1on, Valle del Cauca (CVC) nisqapa autoridad ambiental nisqaman, Estado Colombia nisqamanpas. Chay rimayqa achka reaccionkunatam paqarichirqa. Chay acusasqa empresaqa chay decidisqankutan reqsikurqan, hinaspan nirqan chay decidisqankuta kasukusaq nispa.
2022 wata tukuripika, chay wata 22 puncha marzo killamantapacha indemnizaci\u00f3n
pagashkamantami nirka. Ichaqa wakin llaqta umalliqkunan yuyaykunku chay
kamachikuypas, imayna indemnizaci\u00f3n nisqawan puririypas contraproducente kasqanmanta, chaymi llaqtakunata peligroman churarqan recursos econ\u00f3micos nisqaman haykunankupaq reparaci\u00f3n hina.
Sichus empresa EPSA nisqa ma\u00f1akun entidad encargadota kamachinanpaq hinaspa
garantizananpaq chay recursos nisqakuna chay poblaci\u00f3n identificada nisqaman
chayachinanpaq, chaymi qawachin mana chayna efectos kasqanmanta utaq al menos mana chay magnitud nisqaman hinachu chay comunidadkuna discutisqankuman hina. EPSA nisqataqmi seguran \u201cmanan cheqaqchu mayu wa\u00f1usqa kasqanpas nitaq represa mana allinpi kasqanpas\u201d. Anchicay\u00e1 mayuqa mana\u00f1am kaqlla\u00f1achu, ichaqa achka efectosniyuq kaptinpas,
qachachasqa kaptinpas, rastrokunaraqmi kachkan, kay mayuqa mana wa\u00f1uyta munanchu,
llaqtankunapas maqanakunku amachanankupaq.
Wakin aswan riqsisqa estrategiakunam activistakuna llamkachisqankuqa, convencechiywan intervencionwan ruwaykunata hukllawarqaku, protestakuna, bloqueokuna, pronunciamientokuna hina. Anchicay\u00e1 ayllullaktakunaka rimaykunawan, tukuykunapak willaykunawan, actos simb\u00f3licos, medios de comunicaci\u00f3n y redes sociales, marchas y caravanas nishkakunawanmi rimarichina ruraykunata wi\u00f1achirkakuna. Buenaventura llaqtapi bloqueokuna, estrategias de intervenci\u00f3n hina, econom\u00eda nacional nisqapi impaktakurqa, kayqa suyupaq ancha allin puerto kasqanrayku. Wak mana maqanakuywan convencechiy ruwaykunan karqan Anchicay\u00e1 mayu dignidadpaq forokuna, chaypin kasharqanku aliado internacionalkunaq participacionninku, paykunan yanapakurqanku difusi\u00f3n nisqapi, agenda
nisqapi churanankupaq, hinallataq chay casoq importante kayninta qhawarichinankupaq.
Aliados estrat\u00e9gicos nisqakunapas impacto nisqatam paqarichirqaku comunicacionkunawan, videokunawan, testimoniokunawan, quejakunawan ima. Ejemplopaq, Humanconet nisqa, huk estrategia de petici\u00f3n nisqatan ruwarqan, chaymi Corte Constitucional de Colombia nisqaman, Comisi\u00f3n Interamericana de Derechos Humanos nisqamanpas apachisqa, Anchicay\u00e1 llaqtapi tiyaq llaqtakunata yanapanapaq mecanismo hina.
Huk ancha importante mana maqanakuy ruwaymi karqan movilizacion 1, 2 diciembre killapi 2022 watapi Bogot\u00e1 llaqtaman, Colombiaq capitalninman. Allpawan puriyqa yaqa chunka hukniyuq horatam pasarqa, kayqa necesario karqa entidades nisqakunaman chayanapaq, chay casomanta capacidad de toma de decisiones nisqayuq. Shinami Ministerio del Medio Ambiente, Congreso de la Rep\u00fablica, Oficina del Defensor del Pueblo de Colombia, Corte Constitucional \u00f1awpaqinpi, kunkakuna hatarichisqa, derechokuna ma\u00f1asqa. Kay movilizacionqa estrategia planificada, organizada y articulada nisqawanmi riqsichikurqa.
Chayqa cargasqa karqan sinchi componente cultural y ancestral nisqawan, takikunawan, actos simb\u00f3licos nisqawan, discursos p\u00fablicos nisqawan ima. Kay yuyaypi wi\u00f1arishka rurayka, Anchicay\u00e1 mayu, paypak ayllullaktakunapak dignidad nishkamanta, marzo shutita shutichirka.
Umalliqkuna takikunata ruraspa tukuy kitikunapi, tukuy pachakunapipas takirqanku, \u201clamar quchamantam Bogot\u00e1 llaqtaman hamuni Anchicay\u00e1 mayupa hay\u00f1inkunata ma\u00f1akunaypaq\u201d.
Chay estrategia nisqapiqa ancha allinmi karqan acto simb\u00f3lico nisqakuna: huk vigilia nisqa ruwakurqan wa\u00f1uqman yupaychay hina, wa\u00f1uqpa yuyariyninpaqpas. Kay tantanakuypika upallalla kay, tushuy, takikuna tiyarka, kikin ayllullaktakunapak kawsay ritmo nishkaman.
Kay actos de resistencia civil creativa y cultural nisqawanmi ma\u00f1akusqa karqan Anchicay\u00e1 mayu reqsisqa kananpaq, kamachiyman hina sujeto de ley nisqa kananpaq. Chayqa kay llaqtapa munayninmi chiqap kaqta garantizananpaq, da\u00f1okunamanta reparacionta hinaspa garantizananpaq mana yapamanta kay millay ruwaykuna kananpaq.
Tukuchinkapak, octubre killapi 2021 watapi, Anchicay\u00e1 ayllullaktami Colombia
mamallaktapi Premio Nacional de Derechos Humanos nishkawan riksichirka, allpata,
pachamamapak, ayllukunata amachashpa sinchita llankashkamanta. Mana iskayrayaspa hatun aypaymi. Ichaqa Colombia suyuqa aswan hatun riesgoyoq suyukuna ukhupin \u00f1awpaq kaqpi kashan, pachamama, territoriokuna defiendeypi. Maypichus balanza de poder nisqa hatun capitalpa favorninpi k\u2019iskikun, chaypin territorio defiendeyqa kawsayta, libre kaytapas defiendeyta munan, ichaqa derechokunaq sarunchakuyninpa qallariyninmi.
Organizaci\u00f3n ACLED (ingl\u00e9s simipi siglasninpaq) 2023 watakama riqsichirqa tukuyninpi
chunka critica \u00e1reas nisqakunata maypichus chay ch\u2019aqway allin (desescalaci\u00f3n) utaq mana allin wi\u00f1ay nisqapi wi\u00f1anqa. Colombiaqa chunka ancha chaniyuq suyukunamanta hukninmi, Ucrania, C\u00e1ucaso Sur hinaspa Asia Central, Sahel, Nigeria, Rep\u00fablica Democr\u00e1tica del Congo, Yemen, kurdo suyukuna, Birmania hinaspa Hait\u00ed suyukunawan kuska. 2023 watapi Informe Global de Riesgos nisqanman hinaqa, hamuq chunka watakunapin aswan hatun riesgokuna kanqa pachamanta, pachamamamanta ima, chaykunan riesgokuna kanku, chaypaqmi kay pachaqa aswan pisi preparasqa kashan.
Kay hawapi nisqawanmi kallpachakuni sut\u2019i willakuyta saqenaypaq: imaynan
awqanakuypipas, ecosistema da\u00f1owan llapanchis chinkachinchis. Manam atipaqkuna kanchu.
Kapitalqa manam kawsaypa hawanpichu kanan. Kayqa usqhaylla waqyakuymi, chay Total Paz, chay banderan mosoq gobierno maskhaq rimanakuyta llapa armasqa hu\u00f1ukunawan hawa kamachiywan, hinallataq \u00f1an huk Colombiaman chaymi \u201cpoder mundial de vida\u201d, huk \u00f1an hina plan nacionalpaq tawa wata kamachiypi, privilegian territorio qhawayta, hinallataqmi pakin ciclos de violencia directa, estructural y simb\u00f3lica nisqakunata, chaykunatan askha llaqtakuna Colombia suyupi rikurqanku. Pagrachu Buenaventura, Anchicay\u00e1 resistencia manta yachachisqaykimanta.<\/p>


Linda Y. Posso G\u00f3mez
Payqa soci\u00f3logo, Buenaventura (Colombia) llaqtamantam. Maestr\u00eda en Relaciones
Internacionales, menci\u00f3n en seguridad y derechos humanos (Flacso Ecuador).<\/p>\n

<\/p>\n

Traducido por  USHIGUA CISNEROS ISHYAUNA NINA<\/strong><\/p>\n

<\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Anchicay\u00e1, mana wa\u00f1uyta munaq mayu Sapa kutim uyarikun ancha riqsisqa argot, mayu waqaptinqa rumikunatam apamun.Ayllunchikpipas kawsayta, kusikuyta, suyakuytapas apamurqa. Ichaqa mayuqa mana\u00f1am  waqanchu. Mana\u00f1an rumikunata apamunchu, nitaq challwakunatapas, nitaq takinchu, nitaq asikunchu, nitaq waqanchu. Yaqachus hina kay kawsaq yaku mayu yawar mayuman tukuchisqa kasqan pachaqa mana tukukunchu, chay pachaman rikchakuq chaqway, maqanakuy, chaytan saqeyta munanchis, ichaqa sapa punchaymi <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":312,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_themeisle_gutenberg_block_has_review":false,"footnotes":""},"categories":[26,213],"tags":[167],"class_list":["post-2331","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-defensa-ambiental","category-kichwa","tag-ecologismo"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2331","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2331"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2331\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2335,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2331\/revisions\/2335"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/media\/312"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2331"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2331"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/flacso.edu.ec\/accionnoviolenta\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2331"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}